Amen
hi mi tam tak chuan ţawngţai tawpna chhinchhiahna ang lekah an ngai niin a lang
a. Hemi avang hian a nihna dik tak leh a
awmze thûk zawk hi hriat a ţul êm êm a ni. Amen hian danglam bikna riau leh ropui
rûkna riau a neih zinga pakhat hi han tarlang zawk ila. Khawvelah hian ţawngkam
inţawm langsar tak tak pathum kan nei a, chungte chu Amen, Haleluia leh Coca-cola te hi an ni! A nihna dik tak
leh a awmze thûk zawk hre lo mah se, khawvel mite pawhin Amen hi min ţawmpui ve
a, an hre lâr hle a ni. Vawiinah hian Nehemiah
8:1-18 tlawhchhanin OT (Old Testament) leh NT (New Testament) aţangin Amen
awmze thûk zawk leh nihna dik tak chhui kan tum ang.
1. OT Leh NT In Amen An Sawi Dan
OT-ah chuan Heb.amen tih hi vawi 25 vel hman
a ni a. Amen hian kawh/tum hrang
hrang a nei thei a - chiang, nghet,
rintlak, dik, rinawm, tlo, chutiang tak chuan ni rawh se, tihna te a huam
thei vek a ni. Thusawi ngaihthlâk pawm thlapna, nemnghehpuina a ni deuh ber. Qumran thuziakah leh Bible hmun tam
takah a double-a sawi a ni fo bawk (Num.5:22, Neh.8:6, Chanchin Ţha Johana Ziak).
A chang chuan, ţawngkam bulah hman a ni bawk (1 Ki. 1:36, Jer.28:6). Amen an
hmanna chhan hi kawng 5 a awm a: (i). Pathian biakna atan (Ps.41:13), (ii). Pathian
Fakna leh Chawimawina atan (Ps. 41:13, 72:19, 89:52, 106:48), (iii). Malsawm ţawngţainaah
atan (1Chro.16:36), (v). Pathian anchhia puanchhuah nemngheh nân, Pathian
zilhhauna leh thutiam pawmpuina atan hman a ni (Deut. 27:14-26).
Mahni thusawi tihnghehna/nemnghehna
atan an hmang ngailo thung. Hun kal zelah Judate Synague-a an inkhawmnaah,
Pathian biakna hmanrua, thuchham tur zinga mi (Liturgical element)-ah an hmang
chho va. Inkhawmna hruaitu-in thuchhiar tur a chhiar zawhin mipuiin an pawmpuina
entirna leh an chhanna atan “Amen” an chham rual ţhin a ni (Num.
5:22, Deut.27:15, Neh. 5:13, Jer.11:5).
NT-ah chuan Grk.amen (Hebrai ‘amen’chiah
lachhawngin) chu vawi 100 chuang hman a ni. Matthaia’n vawi 31, Marka’n vawi
13, Luka’n vawi 6, Johana’n vawi 25 (a
double hlirin) an hmang a. Grk.amen
pawh hian OT ang thovin, “Pawmpui,
nemnghet, ti-nghet, finfiah, remtihpui,
thlawp,” tih sawi nan hman a ni a. Lehkhathawn dangah chuan hmanna
leh hman dan chi hrang hrang a awm laiin, Chanchin Ţha buah erawhchuan, a bul
lamah (ţawngkam bulah) hman a ni ţhin a, hei hi Lal Isua chauhvin a hmang nghe
nghe a, Apostolte leh ringtu dangten an hmang zui lo tlat thung! NT-ah hian Amen hmanna hrang hrang
kawng 10 lai a awm a:
(i). Thusawi tur a pawimawhzia nemngheh
nân, ţawngbulah Lal Isua’n a hmang ţhin (Thup.3:14, Joh.6:53, 10:1,7). (ii). Ţawngţaina
kâr lakah hman a ni ve bawk (Gal.1:5), (iii). Ţawngţaina leh zirtirna an
pawmzia lantir nân hman a ni bawk, (iv), Pathian mite nena inpâwlna, inpêkna an
neihna tarlan nan hman a ni bawk, (v). Ţawngţaina tawpah hman a ni ţhin bawk,
nemnghehna leh pawmpuina a ni ber (1Cor. 14:16), (vi). Pathian duhzawng leh
remruatna an pawmzia uar taka sawi nan hman a ni ţhin (2 Cor.1:20), (vii).
Malsawm ţawngţaina tawpah sawi a ni ţhin (Rom. 15:33, 1Cor. 16:24, Gal.6:18,
Phil.2:5), (viii). Pathian Fak leh chawimawina atan hman a ni ve bawk
(Rom.1:25,19:5, 11:36, 16:27, Gal.1:5, Eph.3:21, Phil.4:20, 1Tim 1:17, 6:16, 2Tim.
14:16), (ix). Ringtuten inpumkhata Pathian an fakna atan hman a ni bawk
(Rom.15:33), (x). Pathian rinawmna puanchhuah leh nemngheh nân hman a ni bawk (2
Cor.1:18-20, 2Cor.1:15-22).
Hetiang hian khaikhawm ta mai ila, OT
leh NT-ah chuan, Pathian fakna, chawimawina atan leh Pathian thu puan chhuahte
miin Pathian an fakna leh an chawimawina te a dik zia nemngheh nan leh an pawmpui
zia tarlanna atan te, ringtute Lal Isuaa kan inpumkhatna lantirna atan te-a
hman a ni.
2. Pathian Fakna Leh
Chawimawina A Ni
Pathian kan biaknaah hian fakna leh
chawimawina hian hmun pawimawh tak a chang a. Fakna leh chawimawina chuan
Pathian lam a hawi a, Pathian nihna ropui tak chu thinlung leh ţawngkam,
chetzia te-in kan puang chhuak a. Nehemiah 9:5-a kan hmuh angin, Israel mipuite
chuan dingin Pathian an fak tih kan hria a. Pathian faknaah chuan thinlung leh
taksa peng hrang hrangte ţangrualin an che chhuak a. Chuvangin, fakna
pawimawhna leh chungnun bikna pawh a ni reng a ni. Mi ţhenkhat ten, “A hla hi ka duhzawng a ni lo,” emaw, “A music hi ka tuipui lo,” emaw “Zai hi ka tui vena chi a ni lo,” emaw,
tia zai leh lâm te an han ngainêp a, an aw, kut leh ke, thinlung Lalpa fak nân-a
an inpe phal tlat lo hi chu… Pathian nihna dik tak an hriat phâk loh bakah
Pathian fak hlutzia leh pawimawhna hi an la pawh (tem) lo tihna a ni thei ang.
Fakna Hla Siamtu chuan ringlo miten
Pathian faka zaite hi duh lo mah se, ringtute chuan kan thlahthlam theih lohzia
sawiin, “Lalpa hre ngai lo ten lawm hla sak hnial mahse, Van Lal fa duhtak-te
zawngin an sa ngei tur a ni,” tiin (KHB No. 278). Tichuan, Pathian
chawimawina leh fakna kan pekna kawng pawimawh tak pakhat chu Amen
pek hi a ni. Fakna thu leh Hlate chuan Pathian chu inremna thu min
thlunsaktu leh a thuthlung ang zela min enkawltu a nihzia a puang chhuak ţhin a
(Neh.9:7,8). Chuvangin, Fakna hi Ringtu (Kristian) nuna thil thleng (awm) ngei
ngei tur a nih zia hi kan hriat chian a pawimawh hle.
Dr. Donald English, Sâp rama Pathian
thuhriltu ropui leh lâr tak chuan, “Pathian
biak inkhawmna thuchah ka sawi zawh hnuin ka rawngbawlna ka chhui let a,
Pathian duhdanna ka inhman tawk lohna lai kha eng ber nge ni ta ang tiin ka
thiltih tawhte ka chhui let ţhin,” a ti a. Hei hi thil ţul tak niin a lang.
Pathian biakna-in a tum ber chu kan ngaihtuahna chu thutakah nghatin kan
inbuatsaih tur a ni a, kan chakna leh phurna (emotions) te chu thutak chiahzawp
(hneh) tura kan inphal a ngai a, kan taksa pawh thutak hman theih tura chettir
a ngai bawk a. Ngaihtuahna leh phûrna te
thiltih nen ţangkawpin, Pathian kan bia a, kan fak kan ti thei chauh ang.
A nih loh leh kan taksa Biak-In ah
awmin kan rilru-in kan inchhung chhuahsan si lo sela, emaw, kan rilru chuan
hmun dang daih ngaihtuahin vâk bo daih sela, chutiang chu Pathian bia, Pathian
fak kan ni thei ang em? Chutiang chu Pathian biak leh fakna-in a tum a ni lova,
a tling ngai bawk lovang. Pathian biak leh fakna-in a tum chu – Pathian ropuina
puanchhuah te, kan chunga a ţhatna leh a thiltih ropui tam tak-te avanga kan
lawmna leh hlimna leh lungawina te lantira puanchhuah leh entir te hi a ni.
Mi ţhenkhat chuan, Pathian fakna-ah
hian hmanrua hman duh bik leh hman bik tur-te awmin an ngai a. Tunhma chuan, U.S.A,
U.K-ah te khuan Piano leh Guitar, Drum set leh Keyboard etc. te chu Rock Music
atan chauhva hman tur angin an lo ngai ţhin a, tunah erawh an ngaihdan a
danglam ta. Mizormah pawh hian tunlaia kan ngaihdan tlanglawnah chuan Biak In
leh Zaikhawmnaah chuan Khuang bâk hi
chu fakna hmanruaah kan la pawmzam thei tak tak lo niin alang. Tun kum zabi
tharah erawhchuan, khawvel pawhin hma a sawn zel a, Rawngbawlna key thar leh Method
hrang hrangte lo chhuakin Musical Instrument hrang hrang te pawh hman chhoh a
lo ni ve ta zel a, hei hian Musical Instrument chi hrang hrang kha Pathian
fakna hmanrua atana a siam zel bâkah Pathian fak turin a pui a pang, a lian a tê,
Pathian thilsiam zawng zawng a huam tel
thei bawk ta hi thil lawmawm tak a ni.
Bible hian Pathian fak nân hmanraw chi
hrang hrang hman a pawimawhzia a sawi uar hle a (Sam Bu zawng zawng hi entirna
ţha tak a ni awm e). Salvation Army din chhuaktu William Booth-an kum 100 chuang
liam tawh ah khan Pathian fak pawimawhzia hetiang hian a lo sawi tawh a, “Engvang mahin Setana hian hla ţha leh
ngaihnawm te hi a neih vekna chhan tur a awm lo,” a lo ti tawp tawh a. Sir
Cliff Richard pawhin, “Music hi Pathian
siam a ni a, Setana hnena aţanga Music ţha leh Hla ţha, thlûk mawi tam tak te
chhuh let leh turin ringtute kan pawimawh êm êm a ni,” tiin a lo puang
chhuak tawh bawk a ni. Chuvangin, rimawite hi Pathian kan fak leh chawimawina
hmanraw pawimawh tak an ni a. Amen kan pek hi Pathian leh mihring
hriatah rimawi ropui tak a ni. Pathian tana kan inphalna leh inpekna lantirna
atan Amen
sawi leh pek hi thil ţul leh pawimawh tak a ni. Chuvangin, Lalpa ropui nan ring
takin AMEN hi i pe zel ang u.
3. Pathian Thu Puanchhuahna a
Ni
Amen
chu Pathian fakna kawng khat a ni thu kan chhui tawh a, tunah chuan Amen chu Pathian thu puanchhuahna a ni
tiin kan chhui leh dawn a ni. Pathian Thlarau hruaia awmte nuna hmuh theiha lo
lang pawimawh êm êm ţhin chu, Pathian thu-ah an tuihâl a, Pathian thu-ah lawmin
an hlim a, Pathian thu-ah innghatin Amen an ti thei zel ţhin a ni. He
nun hi Israel mipuite chungah leh Ezra nunah chiang takin kan hmu a ni.
Puithiam Ezra chuan mipui zawng zawng
hriatah Dân bu chhiarin Pathian a fak a, mipuii ‘Amen’ tiin an chhawn a, kunin hmaia lei siin Lalpa chibai an bûk a
ni (Neh. 8:6). Thlarau mite dinhmun hi Ezra hian a lan chiantir berin a lang. Ezra
chuan Pathian thu leh Dân pek te chu ngun takin a zir a, lawm takin a pawm a,
innghahna atan hmangin ţhahnemngaih takin
mipuite chu a zirtir ţhin a ni (Ezr.7:10).
Heng thu aţangte hian Pathian thu puan
chhuah chu thlarau mite hna pawimawh ber a ni tih a lang a, Pathian thu
ngainatna leh a taka hmanga midangte zirtira puan chhuah hi Pathian thil tum
pawmpuina leh Amen puina chiang taka
langchhuak kan hmuh theih chu a ni (Neh.8:2-8). Pathian thu puan chhuahna-ah
hian Thuhril rawngbawlna (Preaching) leh Zirtirna (Teaching) te hi kan hman ber
an ni a. Zirtirna hi a pawimawh hle. Ezra leh Nehemiah rawngbawlna pawh hi ngun
taka kan en chuan Zirtirna lamah an kal nasa tih a hriat a. Zirtirna-ah chuan
ngaihthlatuten Pathian thu tum leh nihna chiang tak an hriat theih nan a fiah
thei ang bera hrilhfiah a ni ţhin a. Chu chu miin a hriatfiah a, a pawm chuan
Amen pek kha thil har a ni tawh ngai lo. Chuvangin, miin Pathian thu dik a pawm
thlap a, a innghah ngam thlap theih nân Pathian thu hi chiang taka puanchhuah
a, hrilhfiah a ngai hle a ni.
4. Pathian Hnena Thutiamna a Ni
Nehemiah lehkhabu entir nân kan la
chhuak tawh bawk a, lo hmang zui zel ila. Nehemiah Bung 9 tawpah chuan mipui
zawng zawng ten Nehemiah leh Ezra thusawi (thuhril leh zirtirna) zawng zawng te
chu an hriatin, Pathian thu dik zia, an nundan dik loh si zia, Pathian
hmangaihna leh Pathian thutiam din nghh zia an hriatin, “Chung zawng zawng avang chuan thu nghet tak kan thlung a, kan ziak a,”
tiin Pathian hnenah a tharin, thinlung zawng zawngin thu an tiam nghe nghe a ni
(9:38). Nehemiah Bung 10-ah phei chuan Pathian hnena an thutiam chu kawng hrang
hrangin an nemnghet (amen) a:-
(1). An fanu-fapate hnam dang neih tir
lo turin (v.30), (2). Kum 7 dan-a leiba ngaidam zel turin (v.31), (3). (Puithiam
chanvo) Fulltime worker-te tana thil pek pe turin (v.32), (4). Pathian Biak In-a
tihtur zawng zawng tih te (v.33), (5). Thlai thar, fa leh ran piang hmasa te
Pathian hnena hlan zel turin (vv.34-36), (6). Sawma pakhat pe zel turin (v.37),
(7). A chunga an Thutiam zawng zawngte thlahthlam lo tura an intiamna leh dân
hial an in-siam thu an ziak lang bawk a ni (v.39). Heng thutiam hrang hrang
nghet taka an siamtheihna chhan chu ţhahnemngai taka fakna, thuhrilhna leh zirtirna-te
an neih vang a ni. Pathian thu tak leh dân pek te chungchanga zirtirna fel tak
mipuiten an ngaihthlak hnu chuan, ‘A dik a ni’ tiin, ropui takin bân phar
meuhvin ‘Amen, Amen’ an ti rual dual
dual a. An mi lian te, Levi-hote leh Puithiam ten ziak meuhvin an nemnghehpui
bawk a ni (Neh.8:6, 9:38).